روش کشت برنج به صورت خشکه کاری

در سالهای اخیر به دلیل کاهش منابع آبی روش خشکه کاری برنج بعد از آبیاری و رسیدن خاک به ظرفیت مزرعه انجام میشود. یکی از مشکلات این روش غلبه علفهای هرز به گیاهان است در ادامه روش کشت و کار برنج به صورت خشکه کاری را می‌آموزیم.

برنج (Oryza sativa ) گیاهی راهبردی در تامین امنیت غذایی کشور است. سطح زیر کشت این گیاه در ایران حدود 854 هزار هکتار و میانگین تولید آن 5/3 تن در هکتار در سال است )آمارنامه محصولات زراعی، 1399). طبق آمار بلند مدت حدود 70 درصد سطح زیر کشت این محصول متعلق به دو استان گیلان و مازندران است که منحصراً به روش نشایی کشت میشود. در این شیوه کشت، گیاهچه‌های برنج پس از رشد اولیه در خزانه به زمین اصلی منتقل شده و در خاک گل آب شده نشاکاری میشوند. این روش کاشت دارای مزایایی از قبیل کنترل آسانتر علف هرز، تسهیل در استقرار گیاهچه‌ها و ایجاد حالت غیر هوازی به منظور افزایش فراهمی عناصر غذایی میباشد.

کشت مستقیم برنج در کشورهای دیگری از قبیل ایتالیا، فرانسه، سریلانکا، غرب آمریکا، آفریقا، هندوستان، کره، ژاپن، فیلیپین و تایلند نیز مرسوم است. در ایران درصد بسیار کمی از اراضی برنج کاری به صورت مستقیم کشت می‌شوند که بیشتر به نواحی شمال غربی، مرکزی و جنوبی کشور محدود می‌شوند. در سالهای اخیر سطح زیرکشت برنج در جنوب کشور به دلیل افزایش بارش‌ها و معرفی علفکش های با کارایی خوب در کنترل علفهای هرز افزایش یافته و درحال گسترش است. با وجود مزایای فراوان قابل تصور برای کشت مستقیم، این روش کشت برنج هنوز در استانهای شمالی کشور گسترش چندانی نیافته است. عدم پذیرش این روش کاشت در این مناطق دلایل عمده‌ای داشته است که از مهمترین آن می‌توان به هجوم علف‌های هرز و نبود علفکشهای مناسب، فقدان ارقام برنج مناسب برای این شیوه کشت و همچنین نبود اطلاعات به زراعی کافی در این زمینه اشاره کرد.

آماده سازي زمين یکی از مهمترین عوامل موثر در موفقیت کشت مستقیم به ویژه در روش نمکاری، آماده سازی و تسطیح مناسب اراضی تحت کشت می‌باشد. آماده سازی زمین در این شیوه کاشت کاملا مشابه کشت نشایی بوده و شامل انجام شخم اول در پاییز و یا نیمه اول فروردین، شخم دوم در اوایل اردیبهشت و گلخرابی یا پادلینگ هفت روز قبل از بذرپاشی میباشد. در مزارع تک کشتی شمال ایران، زمان انجام شخم اول بهتر است در پاییز و پس از برداشت برنج باشد. زیرا شخم پاییزه سبب قطع چرخه زندگی علفهای هرز و جلوگیری از زمستان گذرانی آفات برنج می‌شود. اگرچه در شخم بهاره و دارای فاصله کم با کاشت، شخم با روتیواتور به خرد شدن ذرات خاک و آماده شدن بهتر کمک میکند، ولی برای شخم پاییزه شخم برگرداندار توصیه می‌شود تا علفهای هرز در زیر لایه خاک قرار گرفته و از تکثیر آنها ممانعت به عمل آید. انجام شخم پاییزه موجب شکسته و خرد شدن کلوخه‌ها در سرما و بارشهای پاییز و زمستانه شده و دسترسی به یک خاک یکنواخت در فصل کشت را میسر میسازد.

مقدار بذر برنج در روش کشت مستقیم

 به طور کلی برنج نیز مثل اکثر غلات به دلیل قابلیت پنجه زنی و همچنین تنظیم اجزای عملکرد )افزایش یا کاهش اجزای عملکرد با کاهش یا افزایش تراکم( چندان به تراکم کاشت حساس نیست ولی با این وجود بیشترین عملکرد برنج در تراکم کاشت خاصی به دست می‌آید که به آن تراکم کاشت مطلوب میگویند. مطابق نتایج تحقیق فوق، بهترین تراکم کاشت در کشت مستقیم برنج به صورت دستپاش در مزارع پژوهشی مؤسسه تحقیقات برنج کشور برای ارقام جدید آنام و کیان 95 کیلوگرم و برای رقم هاشمی 110  کیلوگرم شلتوک در هکتار میباشد.

به منظور پیش جوانه دار کردن نیز ابتدا بذر به مدت دو روز در آب خیسانده شده و سپس به مدت یک تا دو روز (بسته به دمای محیط و سرعت جوانه زنی) در داخل گونی های کنفی مرطوب قرار داده می‌شوند تا عمل جوانه زنی انجام شود. به عبارتی، عمل خیساندن و پیش جوانه دار کردن بذر حدوداً باید چهار روز قبل از تاریخ کاشت انجام شود. در صورت امکان بهتر است تمام مراحل پیش جوانه دار کردن در دمای حدوداً 30 درجه سلسیوس انجام گیرد. به منظور کاهش و به حداقل رساندن آسیبهای فیزیکی به بذرها در زمان بذرپاشی، باید از رشد زیاد ریشه و ساقه‌چه جلوگیری شود. به عبارت دیگر بهترین زمان برای بذرپاشی زمان ترک خوردن پوسته بذر به منظور خروج ریشه چه و یا بلافاصله پس از خروج ریشه چه می‌باشد.

بذرپاشی

 بسته به بافت خاک و سرعت تخلیه و همچنین دمای هوا، یک یا دو روز قبل از بذرپاشی باید آب کرتها کاملا تخلیه شود. این کار برای این است که سطح خاک گل آب شده، فرصت کافی برای خشک شدن داشته باشد. هدف از خشک کردن قسمت سطحی خاک جلوگیری از فرو رفتن بذرهای پیش جوانه دار شده در گل و پوسیده شدن آنها میباشد. تحقیقات نشان داده است که در صورت عدم خشک کردن سطح خاک، بیشتر بذرهای پیش جوانه دار شده در گل فرو رفته و دچار پوسیدگی میشوند و در نهایت مزرعه به طور یکنواخت سبز نخواهد شد و تراکم گیاه به مقدار زیادی کاهش مییابد.

تاريخ بذرپاشی برنج در روش خشکه کاری

انتخاب زمان مناسب برای بذرپاشی در کشت مستقیم نقش بسیار بالایی در افزایش عملکرد و در نتیجه موفقیت این روش کاشت دارد. دمای هوا مهمترین عامل محدود کننده رشد برنج است. اگرچه، دما و شرایط خاک، میکروکلیما و سایر عوامل نیز روی آن موثر هستند. بهترین زمان برای بذرپاشی وقتی است که میانگین دمای هوای منطقه مورد نظر از 13 تا 15 درجه سلسیوس بیشتر شده و خطر سرمای دیررس نیز وجود نداشته باشد. تحقیقات در خصوص زمان بذرپاشی در کشت مستقیم برنج در گیلان  نشان داده است که در شرایط مرکز استان (رشت)، نیمه دوم اردیبهشت بهترین زمان بذرپاشی جهت حصول بیشترین عملکرد است. به طور کلی، هر چه دمای هوا در زمان بذرپاشی بالاتر باشد احتمال جوانه زنی بیشتر و سریعتر و در نتیجه یکنواختی در سبز شدن افزایش می‌یابد.

كنترل علفهاي هرز برنج در روش کشت مستقیم

 علف هرز مهم ترین عامل محدودکننده گسترش کشت مستقیم برنج در دنیا و همچنین ایران است و در صورت عدم موفقیت در کنترل آن، کشت مستقیم با شکست مواجه خواهد شد. تحقیقات نشان داده است که در صورت عدم کنترل علفهای هرز در مزارع کشت مستقیم برنج، عملکرد شلتوک 70 تا 90 درصد کاهش خواهد یافت.

علفكش‌هاي خاکپاش در مزرعه برنج

 این علفکشها هم به صورت قبل از بذرپاشی و هم بعد از بذرپاشی و در مراحل اولیه رشد گیاهچه‌های برنج، مورد استفاده قرار میگیرند. در صورت استفاده قبل از کاشت، ضروری است پس از پادل کردن و آماده سازی کامل زمین (پیش کاول و تسطیح)، حدود 5 تا 7 روز قبل از بذرپاشی در کرتهای غرقاب مصرف شوند. به منظور افزایش کارایی این علفکشها، ضروری است از ورود و خروج آب به داخل کرتها جلوگیری شده تا علفکش همراه آب به داخل کرتها نشت کرده و جذب ذرات خاک شود. بهتر است این نوع علفکش‌ها پس از بذرپاشی استفاده نشوند چون هم به دلیل رشد علفهای هرز کارایی آنها کاهش مییابد و هم گیاهچه‌های کوچک برنج ممکن است آسیب ببینند.

علفكش‌هاي برگپاش

 اگر به هر دلیلی از علفکشهای خاکپاش استفاده نشود و یا علیرغم مصرف، کنترل کامل علفهای هرز فراهم نشود و در 6 تا 8 هفته نخست پس از کشت علفهای هرز در داخل کرتها مشاهده شوند، در این صورت استفاده از علفکش‌های برگپاش ضروری است. بهترین زمان مصرف این علفکشها مرحله 2 تا 3 برگی علفهای هرز است و تاخیر در استفاده منجر به کاهش کارایی آنها خواهد شد.

آبياري مزارع برنج

 آبیاری برنج در کشت مستقیم به ویژه در مراحل اولیه رشد بسیار حساس و توجه به آن در افزایش درصد سبز شدن بذرها و در نهایت عملکرد شلتوک، بسیار مؤثر است. هفت روز قبل از بذرپاشی و بلافاصله پس از تسطیح زمین، به منظور مصرف علفکش‌های خاکپاش کرتها غرقاب شده و علفکشها مصرف می‌شوند. پس از مصرف علفکشها، تا حدود 5 روز از ورود و خروج آب جلوگیری میشود تا کارایی علفکشها در کنترل علفهای هرز افزایش یابد.

انتظار میرود در این مدت آب در خاک نفوذ کرده و علفکش جذب خاک میشود. درصورت وجود آب، حدود 48 ساعت قبل از بذرپاشی زهکشی و خارج کردن آب توصیه میشود تا خاک سطحی کرتها تا حدودی خشک شود. در خاکهای نرم و باتلاقی، بذر برنج به ویژه بذرهای پیش جوانه دار شده، هنگام بذرپاشی در خاک یا گل فرو رفته و قادر به رویش نخواهند بود. پس از بذرپاشی به مدت 7 تا 10 روز و یا بیشتر و تا رسیدن ارتفاع برنج به مرحله یک برگی، مزرعه فقط به صورت تناوبی و سطحی آبیاری میشود. با تر و خشک کردن تناوبی، استقرار گیاهچه ها را تحریک کرده و از شرایط غرقاب و مرگ و میر آنها جلوگیری میشود. این کار به دلیل حساسیت گیاهچه‌ها به شرایط غرقاب و همچنین نفوذ بهتر ریشه‌های جوان در خاک و استقرار مناسب گیاهچه‌ها میباشد. پس از این مدت، ارتفاع آب داخل کرتها باید با افزایش ارتفاع گیاه برنج افزایش یافته و کم کم به حدود 5 تا 10 سانتیمتر برسد. این شرایط میتواند تا دو هفته قبل از رسیدگی و برداشت شلتوک حفظ شده و سپس مزرعه به منظور تسهیل در رسیدن دانه ها و همچنین تسهیل در رفت و آمد ادوات برداشت کاملا خشک شود. در خاکهایی که حالت باتلاقی دارند و یا به منظور تقویت ریشه زایی و جلوگیری از خوابیدگی برنج میتوان در طول فصل رشد یک یا دو بار مزرعه را با توجه به شرایط آب و هوایی به مدت یک تا چند روز خشک کرد.

كوددهی مزارع برنج

کوددهی باید براساس میزان حاصلخیزی خاک و نوع رقم مورد استفاده انجام شود. به منظور تعیین میزان حاصلخیزی خاک، ابتدا نمونه‌هایی از خاک مزرعه تهیه شده و پس از تعیین میزان عناصر غذایی موجود در آن در آزمایشگاه‌های مجاز، اقدام به کوددهی شود. از آنجا که اغلب کشاورزان دسترسی به آزمایشگاه‌های تعیین حاصلخیزی خاک نداشته و یا به دلیل خرده مالک بودن (صرفه اقتصادی نداشتن) و غیره اقدام به چنین کاری نمیکنند در اینجا مقدار معمول مصرف کودهای اصلی (کودهای نیتروژنه، فسفره و پتاسه) برای ارقام بومی و اصلاح شده براساس آزمایشهای انجام شده بیان میشود.

1. 75 تا 150 کیلوگرم کود سوپرفسفات تریپل باتوجه به سابقه زمین و نوع رقم مورد استفاده، در آخرین مرحله آماده سازی و تسطیح زمین.
2.  75 تا 150 کیلوگرم کود سولفات پتاسیم و یا کلرور پتاسیم باتوجه به سابقه زمین و نوع رقم مورد استفاده، 50 درصد در آخرین مرحله آماده سازی و تسطیح زمین و همزمان با کود فسفره و 50 درصد باقیمانده به صورت سرک و در مرحله پنجه زنی تا ساقه رفتن برنج.
3.  150 تا 250 کیلوگرم کود اوره با توجه به سابقه زمین و نوع رقم مورد استفاده. به دلیل خاصیت آبشویی این کود، تا جایی که امکان دارد بهتر است کود اوره در قسطهای بیشتری مصرف شود. یکی از روشهای مطلوب مصرف این کود تقسیط چهارمرحلهای آن (40 درصد 20 روز پس از کاشت، 20 درصد در مرحله پنجه زنی، 20 درصد در مرحله ساقه رفتن و 20 درصد در مرحله خوشه دهی( و مصرف به صورت سرک است.