روند کاهش تراز دریای خزر ادامه دارد
در اجلاس کاپ ۷ درباره ادامه روند کاهش تراز دریای خزر با شدت بیسابقه هشدار داده شد.
به گزارش گروه کشاورزی و محیط زیست خبرگزاری صدا و سیما در نشست خبری هفتمین اجلاس کشورهای متعاهد کنوانسیون خزر (کاپ ۷)، موضوع کاهش تراز و عمق دریای خزر به عنوان یکی از جدیترین و فوریترین چالشهای زیستمحیطی مشترک میان پنج کشور عضو مطرح شد.
معاون محیط زیست دریایی و تالابهای سازمان حفاظت محیط زیست در این نشست خبری با ارائه آماری نگرانکننده، اعلام کرد که روند کاهش سطح آب خزر از سال ۱۹۹۵ آغاز شده، اما شدت آن در سالهای اخیر بهطور تصاعدی افزایش یافته است. طبق دادههای موجود، میانگین کاهش سطح آب از سال ۱۹۹۵ تا سال ۲۰۲۰ حدود ۷.۵ سانتیمتر در سال بوده است؛ اما از سال ۲۰۲۰ به بعد، این رقم به ۲۰ سانتیمتر در سال رسید و در سال جاری (۲۰۲۶) نیز کاهش ۲۳ سانتیمتری ثبت شده است. مدلهای پیشبینی علمی نشان میدهند که این روند با همین شدت تا سال ۲۰۵۰ ادامه خواهد یافت.
عوامل اصلی و مناطق آسیبپذیر
بر اساس مطالعات انجام شده توسط کشورهای عضو، اصلیترین عامل در این پدیده، افزایش شدید نرخ تبخیر است. پس از آن، کاهش ورودی آب رودخانهها به دریا نقش کمتری در این بحران ایفا میکند.
گزارشها حاکی از آن است که بخش شمالی دریای خزر (متعلق به روسیه، قزاقستان، آذربایجان و ترکمنستان) به دلیل کمعمق بودن بستر، بیشترین آسیب را دیده و پسروی دریا در این مناطق تا ۱۰ تا ۲۰ کیلومتر گزارش شده است. در ایران نیز، به دلیل شرایط توپوگرافی بستر، استان گلستان بیشترین میزان پسروی دریا را تجربه کرده و استانهای مازندران و گیلان نیز با این چالش روبهرو هستند.
اقدامات دیپلماتیک و طرحهای منطقهای
در پاسخ به چگونگی مقابله با این بحران، اعلام شد که یک طرح منطقهای جهت هماهنگی میان کشورها در حال تهیه است که جزئیات آن بهزودی از طریق توافقات بینالمللی نهایی خواهد شد.
همچنین پس از امضای اسناد اجلاس کاپ ۷ در تهران، نشست مهم دیگری در ترکمنستان برگزار خواهد شد که در آن رئیسجمهور ایران و رئیس سازمان حفاظت محیط زیست حضور خواهند داشت. در این نشست که در سطح رؤسای جمهور برگزار میشود، نشستهای جانبی ویژهای با تمرکز بر موضوع تراز دریای خزر برگزار خواهد شد تا تصمیمگیریهای کلان و راهکارهای عملیاتی در سطوح بالا اتخاذ گردد.
از برنامه حفاظت از فک خزری تا پیامدهای پسروی دریای خزر و بحران پسماند
معاون محیط زیست دریایی و تالابهای سازمان حفاظت محیط زیست با تشریح مهمترین چالشهای زیستمحیطی دریای خزر، از تدوین طرح منطقهای حفاظت از فک خزری، بررسی عوامل احتمالی مرگومیر این گونه، پیامدهای پسروی آب خزر و ضرورت تأمین اعتبار پایدار برای مدیریت پسماند در استانهای شمالی خبر داد.
وی با اشاره به برنامههای مطرحشده در نشستهای کارشناسی، افزود: برای فک خزری پیش از این یک طرح جامع تهیه شده بود که با پیشنهاد ارائه یک طرح منطقهای، این برنامه ارتقا یافت و کلیات آن به تأیید رسید و در صورت موافقت سایر کشورهای منطقه، طرح منطقهای حفاظت از فک خزری میتواند در سند نهایی اجلاس کاپ ۷ گنجانده شود و زمینه همکاری مشترک پنج کشور حاشیه دریای خزر را برای حفاظت از این گونه فراهم کند.
معاون سازمان حفاظت محیط زیست درباره علت مرگومیر فکهای خزری گفت: یکی از مباحث مطرحشده این است که نتایج آزمایشهای کشورهای منطقه در اختیار ایران قرار نمیگیرد، در حالی که دستکم در دو مورد، قزاقستان نتایج فعالیتهای علمی خود را حتی به صورت خلاصه در اختیار ایران قرار داده است.
لاهیجانزاده با بیان اینکه بخش شمالی دریای خزر به دلیل دمای پایینتر، زیستگاه اصلی فک خزری است،گفت : معمولاً زمانی که لاشه فکها در سواحل ایران، از جمله سواحل مازندران، پیدا میشود، یک تا دو هفته از مرگ آنها گذشته است و نمونه در چنین شرایطی از نظر علمی قابلیت آنالیز دقیق را ندارد.
وی با اشاره به مطالعات محققان قزاقستان اظهار کرد: اگرچه هنوز جمعبندی قطعی درباره علت مرگومیر فکهای خزری وجود ندارد، اما عوامل مختلفی در حال بررسی است؛ از جمله عوامل طبیعی مانند زمینلرزههای بستر دریا و احتمال خروج گازها یا مواد شیمیایی از بستر، فعالیتهای نفتی و آلودگیهای ناشی از آن، تغییرات اقلیمی، تغییر در زنجیره غذایی و کاهش منابع غذایی فکها و همچنین عوامل میکروبی و ویروسی.
معاون محیط زیست دریایی و تالابها تأکید کرد: تغییرات اقلیمی با جدیت در این مطالعات مطرح است، زیرا زیستگاههایی که در گذشته با یخ و برف پوشیده میشدند، اکنون با کاهش مدت زمان پوشش یخ یا از بین رفتن آن مواجه شدهاند.
لاهیجانزاده همچنین از تدوین و رونمایی نخستین «اطلس تنوع زیستی دریای خزر» در سال ۱۴۰۴ خبر داد و گفت: این مطالعه جامع، اطلاعات ارزشمندی درباره وضعیت تنوع زیستی در محدوده آبی ایران فراهم کرده و گونههای در معرض تهدید را مشخص کرده است.
وی فک خزری، ماهیان خاویاری و ماهی آزاد را از جمله گونههای شاخص در معرض تهدید عنوان کرد و افزود: حفاظت از این گونهها با اقدامات یک کشور امکانپذیر نیست و نیازمند همکاری منطقهای میان پنج کشور ساحلی خزر است.
معاون سازمان حفاظت محیط زیست با اشاره به اقدامات حفاظتی روسیه و قزاقستان، گفت: در این کشورها شکار فک خزری ممنوع شده و برای مقابله با شکار غیرقانونی نیز اقدامات قانونی انجام میشود.
اشتراکگذاری دادهها؛ یکی از چالشهای مدیریت منطقهای خزر
لاهیجانزاده یکی از چالشهای مهم همکاریهای منطقهای را تبادل دادههای پایش محیط زیستی دانست و گفت: ایجاد بستر مشترک برای اشتراکگذاری اطلاعات از اولویتهای کشورهای عضو کنوانسیون است، اما این موضوع هنوز به توافق نهایی نرسیده است.
وی توضیح داد: دستکم دو یا سه کشور اعلام کردهاند که برای اشتراکگذاری دادههای حساس داخلی خود در سطح منطقهای، به مجوزهای قانونی و طی شدن سلسلهمراتب اداری نیاز دارند و حل این مسئله به تصمیمگیری در سطوح بالاتر سیاسی و دیپلماتیک نیازمند است.
وی درباره پروتکلهای کنوانسیون خزر نیز گفت: از میان پنج پروتکل اصلی، تاکنون چهار پروتکل نهایی شده و سه پروتکل لازمالاجرا شده است. پروتکل پایش نیز به دلیل ارتباط با موضوع تبادل دادهها، همچنان در حال مذاکره است.
هشدار درباره پیامدهای پسروی دریای خزر
معاون محیط زیست دریایی و تالابهای سازمان حفاظت محیط زیست در بخش دیگری از سخنان خود با اشاره به پیامدهای پسروی آب دریای خزر گفت: از سال گذشته طرح جامعی برای تعیین آثار پسروی دریا و اقدامات مقابلهای تهیه شده که به تصویب شورای عالی آمایش کشور رسیده ومراحل بعدی تصویب آن در دولت دنبال خواهد شد.
وی با اشاره به تأثیر پسروی خزر بر تالابهای ساحلی، از جمله خلیج گرگان، گفت: تداوم این روند میتواند بخشهایی از این اکوسیستمها را با خطر جدی مواجه کند و اقداماتی مانند لایروبی، تنها میتواند راهکاری موقت برای فراهم کردن زمان لازم جهت اجرای اقدامات اساسیتر باشد.
لاهیجانزاده همچنین درباره احتمال شکلگیری کانونهای جدید گردوغبار در مناطق خشکشده هشدار داد و گفت: در صورت از دست رفتن بخشهایی از خلیج گرگان، احتمال تبدیل این مناطق به کانون گردوغبار وجود دارد؛ موضوعی که میتواند جنگلهای هیرکانی را نیز تحت تأثیر قرار دهد.
وی با اشاره به کانونهای گردوغبار موجود در ترکمنستان و قزاقستان افزود: بخشی از آلودگی هوای شمال شرق کشور تحت تأثیر این کانونهاست و ایجاد کانونهای جدید در نتیجه پسروی خزر میتواند بر شدت این مسئله بیفزاید.
پسماند؛ چالش جدی استانهای شمالی
معاون سازمان حفاظت محیط زیست در ادامه با اشاره به وضعیت مدیریت پسماند در استانهای شمالی، این حوزه را همچنان با چالشهای جدی مواجه دانست و گفت: بر اساس قانون مدیریت پسماند، مدیریت اجرایی پسماندهای شهری بر عهده شهرداریهاست و سازمان حفاظت محیط زیست و وزارت بهداشت نقش نظارتی دارند.
وی افزود: با وجود اجرای برخی طرحها از جمله احداث زبالهسوز و اجرای پروژههای پایلوت، مسئله پسماند در استانهای شمالی همچنان نیازمند راهکارهای پایدار و تأمین اعتبار مستمر است.
لاهیجانزاده با اشاره به پیامدهای دفن و دفع غیراصولی پسماند گفت: شیرابه ناشی از پسماند میتواند وارد آبهای زیرزمینی و رودخانهها شود و در نهایت بر تالابها و اکوسیستمهای ساحلی، از جمله تالاب انزلی، اثر بگذارد.
وی همچنین از پیشنهاد دریافت بخشی از عوارض خودروهای عبوری از استانهای شمالی برای مدیریت پسماند خبر داد و گفت: این پیشنهاد پیشتر مطرح شد اما به تصویب مجلس نرسید و امیدواریم در بودجه سال ۱۴۰۶، سازوکاری برای تأمین اعتبار دائمی مدیریت پسماند شهرهای شمالی پیشبینی شود.
معاون سازمان حفاظت محیط زیست با اشاره به وضعیت متفاوت استانهای شمالی، مازندران را دارای شرایط حادتری در حوزه پسماند دانست و استفاده از ظرفیت شرکتهای دانشبنیان برای مدیریت و کاهش شیرابه را یکی از راهکارهای قابل بررسی عنوان کرد.
مدیریت پسماند و فاضلاب در سفر رئیسجمهور به گیلان
لاهیجانزاده در پایان با اشاره به سفر پیشروی رئیسجمهور به گیلان گفت: مدیریت پسماند و وضعیت تصفیهخانههای فاضلاب از محورهای مهم این سفر خواهد بود و اعتبارات پیشبینیشده برای تکمیل تصفیهخانههای فاضلاب میتواند در بهبود وضعیت محیط زیست استان مؤثر باشد.اگر بخواهی، میتوانم همین متن را برای خروجی سایت خبرگزاری کوتاهتر و خبریتر هم تنظیم کنم؛ بهطوری که حدود ۷۰۰ تا ۹۰۰ کلمه باشد و محور اصلی خبر روی فک خزری و علت مرگومیرها قرار بگیرد.
جامع ترین پایگاه اطلاعاتی، دانش، دوره های آموزشی و مشاوره با متخصصان و مشاوران بخش کشاورزی در کشور